Końcowe miesiące II wojny światowej przyniosły zagładę gęsto zabudowanego gdańskiego Śródmieścia. Nie wszystko jednak przepadło, w niektórych fragmentach miasta zachowało się całkiem sporo przedwojennej i jeszcze starszej zabudowy.
Takim miejscem jest Zamczysko, oddalone od utartych turystycznych szlaków o zaledwie kilkaset metrów.
W przestrzeni Zamczyska zobaczyć można sporo autentycznej zabudowy, do tego miejsca ważne w gdańskiej i znacznie szerzej ujmowanej historii.
Od książęcego grodu do krzyżackiej fortecy
W tym obszarze lokalizowane są również pierwsze stulecia gdańskiej historii oraz wydarzenia, które zaważyły na dalszych dziejach nadmotławskiego miasta.
Teren Zamczyska zakreśla przebieg ulic: Podwale Staromiejskie, Tartaczna, Plac Obrońców Poczty Polskiej, następnie ujściowy odcinek Kanału Raduni oraz ulica Wartka wzdłuż koryta Motławy. Od XIX stulecia ten fragment Gdańska wliczany jest do Starego Miasta.
W połowie XI stulecia w tym miejscu powstał warowny gród – siedziba namiestników książąt piastowskich, zatem lokalny ośrodek władzy politycznej i administracyjnej. Po 1227 roku gród stał się siedzibą władców z niezależnej dynastii książęcej, z których wymienić można między innymi księcia Świętopełka i jego syna Mściwoja II.
W listopadzie 1308 roku gród przejęli Krzyżacy, którzy przybyli z odsieczą oblężonemu przez Brandenburczyków miastu. Zakres zbrojnej pomocy został przez zakonnych braci niespodziewanie poszerzony. Wskutek masakry polskiego rycerstwa (rzezi Gdańska) miasto z całym Pomorzem trafiło pod krzyżackie panowanie.
W miejscu zniszczonego grodu powstała potężna forteca, uznawana za jeden z największych zamków w rozległym państwie Zakonu Krzyżackiego.
Jak wyglądał zamek krzyżacki w Gdańsku?
W gdańskim zamku urzędowali kolejni komturzy, z których dwóch (Winrich von Kniprode i Konrad Zölner von Rotenstein) dostąpiło potem godności wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego.
Fragment ceglanego muru – jedyna pozostałość po gdańskim zamku krzyżackim.
Jak wyglądał gdański zamek krzyżacki? Przez dłuższy czas wskazywano na obraz „Okręt Kościoła” z Dworu Artusa z rzekomym jedynym zachowanym przedstawieniem gdańskiej fortecy, ale z tej interpretacji ostatecznie zrezygnowano. Makiety z przedstawieniem zamku prezentowały też gdańskie placówki muzealne, ale prawdziwości tych modelarskich dociekań nie sposób zweryfikować.
Zamek Krzyżacki został rozebrany wkrótce po wybuchu wojny trzynastoletniej (1454-1466) i wygnaniu zakonnych braci z nadmotławskiego miasta.
Dom Poprawy, szpital i Poczta Polska
Przez prawie dwieście kolejnych lat obowiązywał zakaz zabudowy zwolnionych przez zamek terenów. Obszar Zamczyska wykorzystywano więc jako plac składowy, tutaj też bielono i farbowano płótno.
Dopiero w 1630 roku powstał tak zwany Zuchthaus – Dom Poprawczy i Pracy Przymusowej, w którym poprzez pracę resocjalizowano miejski element. Pozostałością po tym zakładzie jest wysoki mur wzdłuż ul. Sukienniczej, często i niewłaściwie kojarzony z zabudową zamku krzyżackiego.
Na terenie Zamczyska zachowało się sporo autentycznej zabudowy.
Teren Zamczyska zyskiwał na atrakcyjności i w połowie XVII stulecia miejski architekt Georg Strakowski przeprowadził parcelację terenu. Przy wytyczonych ulicach Grodzkiej, Sukienniczej, Dylinki, Czopowej i Rycerskiej powstało ok. 140 działek, które były w kolejnych latach systematycznie zabudowywane. Na tak zorganizowanym terenie wyrósł między innymi spory browar, którego zabudowa zachowała się do obecnych czasów.
W połowie XIX wieku wspomniany Zuchthaus został rozebrany i w zwolnionej przestrzeni powstał nowoczesny szpital garnizonowy. Natomiast bliżej Kanału Raduni działała Królewska Szkoła Nawigacyjna – kuźnia kadr dla rozrastającej się marynarki najpierw jeszcze pruskiej, potem już niemieckiej.
Spore zmiany w obrębie Zamczyska przyniosło powstanie Wolnego Miasta Gdańska. W związku z demilitaryzacją szpital wojskowy został zlikwidowany. Północne skrzydło szpitalnego budynku objęła strona polska, w obiekcie powstał Urząd Pocztowy Gdańsk 1. Heroiczna obrona tej placówki stała się jednym z pierwszych dramatów II wojny światowej.
Zobacz więcej – Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku
Obszar Zamczyska również ucierpiał podczas II wojny światowej, pomimo wojennej destrukcji zachowały się całkiem zwarte ciągi autentycznej zabudowy.
Zamczysko – archeologiczne sensacje
Po zakończeniu II wojny światowej teren Zamczyska przyciągał uwagę polskich archeologów, którzy szukali rozwiązania tajemnicy początków Gdańska. Poczynione odkrycia potwierdziły lokalizację książęcego grodu i późniejszej krzyżackiej fortecy.
Potem na kilka dziesięcioleci temat badań archeologicznych zamarł. Dopiero ostatnie lata przyniosły inwestycyjne ożywienie i podjęcie działań badawczych. Znaleziska z przebadanej działki przy ul. Sukienniczej były prezentowane na wystawie czasowej „Tajemnice Zamczyska” prezentowanej w zabytkowym Spichlerzu Błękitny Baranek.
Sensacyjne odkrycia przyniósł sezon badawczy z 2025 roku. Na działce pod dawną i doskonale kojarzoną lodziarnią „Miś” znaleziono pozostałości drewnianego kościoła z I połowy XI wieku! Ponadto w pobliżu odkrytej świątyni zlokalizowano cmentarz z ok. 300 grobami. Szczególnie wiele uwagi przyciągnął grób rycerza z kompletnie zachowanym szkieletem i zdobioną płytą nagrobną z wapienia gotlandzkiego.
Dokonane odkrycia otwierają nowe kierunki w dociekaniach dotyczących początków gdańskiej historii i nieprzypadkowo były komentowane w środowiskach archeologicznych całego kraju.
Zamczysko – ciekawe miejsca i zabytki
Obszar Zamczyska również ucierpiał podczas II wojny światowej, między innymi wskutek nalotu brytyjskiej RAF z 11 lipca 1942 roku. Pomimo wojennej destrukcji w tej przestrzeni zachowało się sporo autentycznych obiektów – ważnych zabytków gdańskiej przeszłości.
Zamczysko w Gdańsku – uroczy zakątek przy ul. Sukienniczej.
Ulica Wartka prowadzi wzdłuż Motławy i stanowi południowy kraniec Zamczyska. Zobaczyć przy niej można autentyczną zabudowę z XIX i początku XX wieku, w tym restaurację Kubicki działającą w tym miejscu od przeszło stulecia.
Przy tej ulicy znajduje się też fragment ceglanego muru – jedyna pozostałość potężnego niegdyś gdańskiego zamku krzyżackiego.
Warto też przejść się ulicą Grodzką z zachowanymi autentycznymi dwiema pierzejami zabudowy. Malowniczy Spichrz pod Jeleniem powstał w drugiej połowie XVIII wieku. Z tego samego stulecia pochodzi budynek zajazdu zlokalizowany u zbiegu ulic Grodzkiej i Sukienniczej.
Zobacz też – Dlaczego warto kupować pieczywo na zakwasie? 7 korzyści zdrowotnych
Nie mniej ciekawa jest ulica Sukiennicza. Po numerem 19 zachował się budynek z ornamentyką nawiązującą do profesji kowalskiej. Przez kilkadziesiąt lat przy tej ulicy działała lodziarnia 'Miś”, uznawana za jedną z najlepszych na terenie całego Trójmiasta.
Wyjątkowo ciekawe przedstawia się zabudowa ulicy Rycerskiej z Domem Browarnika, spichlerzem i dawną piekarnią Simona Ankera. Od strony ulicy Czopowej doskonale widać budynek Nowej Słodowni z drugiej połowy XVIII wieku.
Na koniec przypominamy o Placu Obrońców Poczty Polskiej z okazałym budynkiem urzędu pocztowego oraz licznymi upamiętnieniami heroicznej obrony polskiej placówki.
