Jadąc od strony Podwala Grodzkiego w kierunku Alei Zwycięstwa niełatwo domyślić się wielkiego znaczenia tego krótkiego odcinka drogowego. Jeszcze trudniej odczytać długą i interesującą historię tego fragmentu miejskiej przestrzeni.
Opisywany Błędnik stanowi jeden z najbardziej ruchliwych odcinków drogowych w Gdańsku, jednak nie zawsze tak było…
Przez prawie dwa stulecia miejsce bardziej kojarzyło się z odpoczynkiem i spokojem niż z dociskaniem pedału gazu i próbą przejechania przed zmianą sygnalizacyjnych świateł.
Irrgarten – Błędny Ogród
Do początku XVIII stulecia opisywaną przestrzeń ograniczały nowożytne fortyfikacje Gdańska. Obszar wciśnięty między fosę Starego Miasta a umocnienia zewnętrze wypełniały zazwyczaj sterty śmieci, o które w portowym mieście trudno nie było. Wyraźnie natomiast brakowało parkowych przestrzeni, kontaktu z zielenią i przyrodą.
Powojenny Błędnik. Fot. Marian „Ryś” Dobrzykowski. Mat. Archiwum Państwowe w Gdańsku.
W 1708 roku w tym miejscu powstał pierwszy miejski park z prawdziwego zdarzenia. Do jego powstania przyczynił się rajca Johann Nathaniel Ferber oraz generał major John von Sinclair.
Z racji skomplikowanego układu ścieżek określany był mianem Irrgarten – Błędnego Ogrodu. Park natychmiast stał się ulubionym miejscem odpoczynku i spacerów.
Błędnik – parkowe dzieło Johanna Georga Salztmanna
Niestety popularny ogród został zniszczony wiosną 1807 roku. Przyczyną destrukcji były pruskie przygotowania do obrony Gdańska przed nadciągającymi wojskami napoleońskimi. Miasta nie udało się obronić i pod koniec maja do Gdańska wkroczyły napoleońskie oddziały.
Opustoszały Błędnik przemianowano na Plac Napoleona, w tym miejscu odbywały się musztry i ćwiczenia gdańskiego garnizonu.
W 1810 roku nastąpił powrót do funkcji rekreacyjnych. Parkową przestrzeń zaaranżował Johann Georg Saltzmann – znakomity ogrodnik znany z rozbudowy Parku Oliwskiego.
W centrum parku znajdował się okrągły plac, od którego promieniście rozchodziło się osiem alejek spacerowych. Parkowy Błędnik ponownie stał się ulubionym miejscem odpoczynku i spacerów.
Modernizacja Gdańska – koniec parkowego Błędnika
Kilkadziesiąt lat później Gdańsk ogarnęła gorączka modernizacyjnych przemian. Rozwój komunikacyjnych potrzeb kolidował z tym newralgicznie zlokalizowanym obszarem parkowym.
W 1867 roku teren Błędnika przecięła jednotorowa linia kolejowa, która połączyła Śródmieście z dynamicznie rozwijającym się Nowym Portem.
Błędnik przed przebudową. Fot. Marian „Ryś” Dobrzykowski. Mat. Archiwum Państwowe w Gdańsku.
Kilkadziesiąt lat później nastąpiła niwelacja fortyfikacji gdańskich, następnie wielka rozbudowa miejskiej infrastruktury kolejowej. Powstał neorenesansowy Dworzec Główny, a rozgałęzione torowisko pokryło niemal cały teren popularnego obszaru parkowego.
Chętnie odwiedzany Irrgarten przeszedł do historii…
Czy inne ukierunkowanie trasy kolejowe było możliwe? Z racji ukształtowania terenu, z jednej strony krawędzi Wysoczyzny Gdańskiej, z drugiej szeroko rozlanej Martwej Wisły oraz lokalizacji gęsto zabudowanego Starego Miasta – innej możliwości wytyczenia torów kolejowych nie było.
Czy zachowały się jakieś pozostałości Irrgarten? Niedawno dociekliwe śledztwo przeprowadził dr Tomasz Larczyński, który wskazał na dwa klony przy wylocie ul. 3 Maja jako wielce prawdopodobne relikty parkowego Błędnika.
Irrgartenbrücke – Błędnik jako wiadukt
Pod koniec XIX wieku nastąpiła więc wielka rozbudowa gdańskiej infrastruktury kolejowej. Budowa trasy łączącej Gdańsk ze Szczecinem przyniosła likwidację popularnego obszaru parkowego. I oznaczała dalsze komunikacyjne wyzwania, bo szeroko rozlane torowisko kolidowało z ważnym traktem łączącym Śródmieście z rozwijającym się Wrzeszczem.
Zobacz też – iPad 11 z Apple Pencil – nowoczesne narzędzie do pracy i nauki
Z tych powodów w latach 1898-1900 powstał wiadukt komunikujący Stadtgraben (obecnie Podwale Grodzkie) z Große Allee, czyli obecną Al. Zwycięstwa. Nowy wiadukt zastąpił wcześniejszy, pod którym tory prowadziły w stronę kościoła Bożego Ciała.
Ze względu na długie parkowe tradycje tej okolicy – wiadukt otrzymał nazwę Irrgartenbrücke, której kontynuacją jest obecne określenie Błędnik.
Inwestycja wymusiła rozbiórkę Bramy Oliwskiej oraz pewne zmiany układu drogowego. Na środku trasy powstało torowisko tramwajowe, a ruch kołowy obsługiwała brukowana jezdnia.
Po stronie lewej budynek Dyrekcji Kolei z początku XX wieku. W oddali „Zieleniak” – biurowiec z czasów PRL.
Nowoczesność wytrwale napierała. W 1931 roku przy skrzyżowaniu z obecną ul. 3 Maja wyrosła stacja benzynowa firmy „Baltoil”. Obiekt został wyposażony w kilka dystrybutorów paliwa, kompresor oraz zaplecze do przeglądów awaryjnych.
W dniu 18 maja 1939 roku w pobliżu wiaduktu wykoleił się polski pociąg pospieszny relacji Warszawa-Hel. Podejrzewano niemiecki sabotaż, ale jednoznacznych przyczyn tej kolejowej katastrofy nie ustalono.
Zobacz więcej – Katastrofa kolejowa w Wolnym Mieście Gdańsku
Wiadukt Błędnik przetrwał nieudaną próbę zniszczenia w 1945 roku. Ładunki zdetonowane przez wycofujących się żołnierzy niemieckich były zbyt słabe i konstrukcja oparła się wybuchom.
Ruch tramwajowy i samochodowy był jednak wykluczony. Pełna funkcjonalność Błędnika została przywrócona po zakończeniu prac remontowych, co nastąpiło w czerwcu 1946 roku.
Niebezpieczny Błędnik
Z biegiem lat Błędnik coraz mniej przystawał do realiów zwiększonego ruchu samochodowego. Nie pomagało jego zakrzywione wyprofilowanie. Przybywało wypadków i innych niebezpiecznych zdarzeń. Dwa groźne wypadki z udziałem samochodów i tramwajów wydarzyły się w odstępie zaledwie kilkunastu dni w 1958 roku.
Szukano więc nowych rozwiązań. „Czyn 1000-lecia kolejarzy. Regulowane przejście przez wiadukt „Błędnik” – informował reporter Dziennika Bałtyckiego. W lipcu 1966 roku na przejściu przez jezdnię powstała sygnalizacja świetlna uruchamiana przez pieszych. Pierwsze takie rozwiązanie w Gdańsku nie sprawdziło się, poskutkowało stłuczkami samochodowymi i z nowatorskiego pomysłu bez rozgłosu zrezygnowano.
Przebudowa Błędnika
Konieczność przebudowy Błędnika była coraz bardziej oczywista. W kwietniu 1968 roku nastąpiło wstrzymanie ruchu, samochody i tramwaje przekierowano w ul. 3 Maja. Rozpoczęły się prace nad nowym wiaduktem. W roli głównego wykonawcy wystąpiło doświadczone Płockie Przedsiębiorstwo Robót Mostowych. Prace prowadzono w trudnych warunkach, między innymi bez wstrzymania ruchu kolejowego.
Powstał wiadukt szerszy z wyprostowanym przebiegiem trasy, wyposażony w dwutorową linię tramwajową, jezdnie i po obu stronach chodniki. Z myślą o pracownikach Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych zbudowano też tunel dla pieszych komunikujący bezkolizyjnie budynek DOKP z dworcem kolejowym. Kilka miesięcy przed oficjalnym zakończeniem prac jezdnią Błędnika przeszedł pochód 1-majowy.
Próby wytrzymałości odbyły się w czerwcu 1970 roku i wzięły w nich udział cztery kilkudziesięciotonowe czołgi! Pod koniec tego miesiąca otwarto jezdnię w kierunku Wrzeszcza.
Latem 1970 roku, w przeddzień 22 lipca (wtedy daty szczególnie ważnej) cały przebudowany wiadukt Błędnik został otwarty.
Wielkie znaczenie Błędnika
Ruch samochodowy na Błędniku przybierał na intensywności, sporo też działo się pod wiaduktem, gdzie zagęszczenie torów, rozjazdów i instalacji kolejowych czyniły ten odcinek wyjątkowo niebezpiecznym. W listopadzie 1983 roku pod wiaduktem wykoleił się pociąg. Obyło się bez ofiar i większych strat materialnych, ale poważne zakłócenia w ruchu kolejowym trwały wiele godzin.
Do znacznie poważniejszego wypadku doszło dwa lata później (listopad 1985), gdy na pociąg z rudą jadący do Nowej Huty najechał na rozjeździe pociąg złożony z pustych wracających na Śląsk węglarek. Zniszczeniu uległo wiele wagonów, spory odcinek sieci trakcyjnej oraz cała brama sieciowa. Usuwanie skutków trwało kilka dni, w tym czasie ruch pasażerski i towarowy odbywał się trasą przez Kościerzynę.
Ze względu na wielkie natężenie ruchu oraz lokalizacyjne znaczenie – wiadukt Błędnik był w kolejnych latach remontowany i modernizowany. Pod koniec lat 90-tych nastąpiło zwiększenie nośności z 30 do 50 ton i dostosowanie do infrastrukturalnych wymogów NATO.
Wiadukt Błędnik – ciekawe obiekty w okolicy
Wiadukt Błędnik od kilkudziesięciu lat stanowi jeden z najważniejszych odcinków gdańskiego układu drogowego. W pobliżu znajduje się też kilka ciekawych obiektów związanych z dawnym znaczeniem okolicy.
Okazały gmach budynku Dyrekcji Kolei pamięta początek XX wieku, natomiast historia widocznego z Błędnika kościoła Bożego Ciała sięga średniowiecza. Wspomniana świątynia jest bezcennym zabytkiem związanym z początkami szpitalnictwa gdańskiego.
Z kolei charakterystyczny Zieleniak to ciekawy pomnik myśli architektonicznej z czasów Polski Ludowej.
